Kaderrichtlijn Water

Drinkwaterbronnen staan onder druk

De kwaliteit van drinkwaterbronnen staat in toenemende mate onder druk en is de afgelopen jaren niet significant verbeterd. Verontreinigingen afkomstig uit de landbouw, industrie en huishoudens zorgen ervoor dat de kwaliteit van drinkwaterbronnen eerder slechter wordt. Uit verschillende rapporten, zoals het RIVM rapport Staat drinkwaterbronnen (2020), blijkt dat in een groot deel van de winningen voor drinkwaterproductie probleemstoffen in normoverschrijdende concentraties worden gevonden. Daarnaast is ‘vergrijzing’ van het grondwater een toenemend probleem: lage concentraties van een cocktail van stoffen zijn vrijwel overal aanwezig.

Doelen kaderrichtlijn water worden niet gehaald

De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) en de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) constateerden eerder al dat het niet te verwachten is dat Nederland in 2027 voldoet aan de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) (‘Goed water, goed geregeld’ (Rli, mei 2023) en ILT signaalrapportage (juni 2024)). Zonder aangescherpte beleidsaanpak lukt dit ook na 2027 waarschijnlijk niet. Dit levert problemen op voor onder andere de drinkwatervoorziening. De raad concludeerde ook dat overheden nog veel te weinig invulling geven aan hun wettelijke zorgplicht voor de bescherming van drinkwaterbronnen.

Met de KRW tussenevaluatie 2024 hebben alle waterbeheerders in beeld gebracht of ze met het huidige beleid op koers zijn om eind 2027 aan de KRW te voldoen. Eind 2024 is het evaluatierapport aan de Tweede Kamer gestuurd. De hoofdconclusie is dat in 2027 naar verwachting niet voldaan zal worden aan alle KRW doelen. Ook niet als alle (voorgenomen) maatregelen tijdig worden uitgevoerd.

Voor drinkwaterbronnen is de conclusie dat – ondanks het doel om achteruitgang van de waterkwaliteit te voorkomen – de zuiveringsinspanning van de drinkwaterbedrijven aan het toenemen is. Dit omdat de drinkwaterbronnen niet (meer) aan de normen voor drinkwaterproductie voldoen. Slechts een klein deel van de (grond)waterlichamen voor drinkwaterproductie is op dit moment in goede toestand. Metingen aan de waterkwaliteit laten daarnaast een verdere achteruitgang zien dan uit de KRW-toetsresultaten blijkt. Dit komt o.a. doordat veel relevante stoffen missen in de KRW-toetsen voor drinkwater, waaronder medicijnresten, PFAS en industriële verontreinigingen.

Extra inzet nodig voor drinkwaterbronnen

Het is duidelijk dat er een stevige inzet nodig is om de waterkwaliteit van drinkwaterbronnen te ver-beteren. Dit is niet alleen nodig om te kunnen voldoen aan de normen uit de KRW. Maar ook omdat in de KRW staat dat drinkwaterbronnen zodanig beschermd moeten worden dat de kwaliteit niet verslechtert, en de zuiveringsinspanning die nodig is om drinkwater te maken verlaagd moet kunnen worden.
Deze inzet moet zich onder andere richten op de beleidsvelden van de toelating van stoffen, vergunning-verlening, toezicht en handhaving (VTH), (opkomende) industriële stoffen (zoals PFAS), en landbouw.

Zet alles op alles om de KRW doelen in 2027 te halen, of zo snel mogelijk daarna. Geef hierbij prioriteit aan het verbeteren van de kwaliteit van drinkwaterbronnen.

Toelating van stoffen

In de rapportage van de tussenevaluatie KRW is aangegeven dat een deel van de waterkwaliteits-problemen wordt veroorzaakt doordat de toelating van stoffen onvoldoende is afgestemd op het water-kwaliteitsbeleid. Gebruikte normen bij de toelating van bijvoorbeeld bestrijdingsmiddelen zijn minder streng dan de normen uit de KRW. Deze moeten beter op elkaar worden afgestemd. In het algemeen is een betere doorwerking nodig van de KRW op alle relevante beleidsterreinen (zoals landbouw en milieu). Het moet ook mogelijk zijn om bestaande toelatingen van stoffen te herzien als blijkt dat deze zorgen voor overschrijding van KRW-normen.

• Onderneem actie om de normen voor de toelating van stoffen, zoals voor bestrijdingsmiddelen, beter af te stemmen op de KRW-normen;
• Zorg ervoor dat bestaande toelatingen van stoffen kunnen worden herzien als deze zorgen voor structurele overschrijding van KRW-normen.

Zeer zorgwekkende stoffen (vergunningen/lozingen) en VTH-stelsel

Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS) zijn een risico voor de volksgezondheid en bronnen van drinkwater. Lozingen van ZZS (zoals PFAS) leiden nog regelmatig tot innamestops van oppervlaktewater voor de productie van drinkwater. Met de toenemende droogte en lage rivierafvoeren wordt dit probleem naar verwachting alleen maar groter. Ook vormen ZZS steeds vaker een probleem voor de kwaliteit van grondwater bestemd voor drinkwaterproductie.

Er zijn goede beleidsvoornemens die gericht zijn op minimalisatie van de emissies van ZZS, en van PFAS in het bijzonder (voor de aanpak van PFAS zie ook hierna). Het is van groot belang dat deze op korte termijn worden vertaald in aangescherpte vergunningsvoorwaarden. Vooral waar lozingen van ZZS de kwaliteit van drinkwaterbronnen beïnvloeden is het essentieel dat deze zo snel mogelijk worden geminimaliseerd. Hiervoor is het in elk geval nodig om een integraal overzicht te hebben van alle lozingen van ZZS op oppervlaktewater. Dit overzicht is er op dit moment nog niet.

Er is een Interbestuurlijk Programma Versterking VTH-stelsel in het leven geroepen. Toch blijft het kernprobleem dat overheden en omgevingsdiensten te weinig capaciteit hebben om hun taken op het gebied van Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving goed uit te voeren. Vewin pleit ervoor dat de bevoegde gezagen, en dan vooral de omgevingsdiensten, hiervoor voldoende mogelijkheden krijgen. Dit is met name belangrijk in de omgeving van drinkwaterbronnen.

• Zorg voor een integraal overzicht van alle lozingen van ZZS op oppervlaktewater, uiterlijk 2027;
• Minimaliseer de emissies van ZZS zo snel mogelijk door aanscherping van vergunningen, met prioriteit voor situaties waarbij de kwaliteit van drinkwaterbronnen wordt beïnvloed;
• Zorg voor extra capaciteit en kennisontwikkeling bij omgevingsdiensten, inclusief voldoende financiering, zodat zij hun zaken op het gebied van VTH goed kunnen uitvoeren. Focus hierbij op de aanpak van lozingen van ZZS en op de bescherming van drinkwaterbronnen.

Europese en nationale aanpak PFAS

Vewin heeft samen met de Unie van Waterschappen in april 2025 bij Eurocommissaris Roswall per brief gepleit voor een volledige en snelle restrictie voor de productie, gebruik en import van PFAS. Het aangepaste restrictiedossier dat het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) in augustus 2025 heeft gepubliceerd, kent te veel derogaties (uitzonderingen). De gemeenschap en burgers moeten niet opdraaien voor de kosten en risico’s verbonden aan de verontreiniging door PFAS. Het is belangrijk dat de Nederlandse regering volhardt in haar inzet op dit terrein om ervoor te zorgen dat onze watervoorraden, het milieu en de consumenten voor de komende generaties worden beschermd.

Tegelijkertijd geldt dat we niet kunnen wachten op de Europese restrictie, en vooruitlopend daarop nationaal maximaal moeten inzetten om lozingen van PFAS te minimaliseren. De demissionaire bewinds-personen van IenW hebben aangegeven dat zij de mogelijkheden voor een gedeeltelijk lozingsverbod verder zullen uitwerken (brief Inzake mogelijkheden en gevolgen van een nationaal PFAS-productverbod en PFAS-lozingsverbod d.d. 21 juli ‘25). Vewin steunt dit en pleit ervoor dat dit zo snel mogelijk gebeurt.

Daarnaast is het belangrijk dat bij de toelating van PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen wordt getoetst aan de KRW en drinkwaternormen. Om de bronnen voor drinkwater te beschermen en te voldoen aan de KRW is het belangrijk dat de milieunormen voor PFAS minstens zo streng zijn als de drinkwaternormen. Vooruitlopend daarop pleit Vewin ervoor om, net als in Denemarken, PFAS-houdende bestrijdings-middelen te verbieden. Dit vanwege de grote onomkeerbare uitspoeling van het afbraakproduct TriFluorAzijnzuur (TFA) naar het grondwater, waaronder de bronnen van drinkwater.

• Volhard in de Nederlandse inzet voor het Europese restrictievoorstel over PFAS, en bepleit een zo snel en breed mogelijke implementatie van dit voorstel;
• Zet – vooruitlopend op het Europees verbod – nationaal vol in op minimalisering van PFAS-lozingen naar drinkwaterbronnen. Werk de mogelijkheden van een gedeeltelijk PFAS-lozings-verbod voortvarend uit;
• Verbied net als in Denemarken PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen.

Landbouwbeleid

Eind november 2024 heeft de minister van LVVN de aanpak Ruimte voor Landbouw en Natuur (RLN) gepresenteerd. Deze aanpak moest het gestopte Nationaal Programma Landelijk Gebied vervangen. Het idee was om alle bestaande doelen voor natuur, water en klimaat in de aanpak RLN samen te brengen die te maken hebben met de landbouw en het ruimtegebruik in het landelijk gebied. Hierbij werd uitgegaan van een gebiedsgerichte focus, met het zwaartepunt op gebieden met extra uitdagingen. Hierbij zijn o.a. de gebieden rondom kwetsbare Natura2000-gebieden genoemd. En ‘gebieden waar gewerkt moet worden aan de vermindering van de uit- en afspoeling van nitraat, fosfaat en gewasbeschermings-middelen uit de landbouw naar het grondwater’, waaronder grondwaterbeschermingsgebieden.

Het is vooralsnog onduidelijk wat de status en voortgang is van de aanpak RLN. Terwijl ook in het landbouwbeleid een stevige inzet nodig is om de KRW-doelen voor drinkwaterbronnen zo spoedig mogelijk te halen. Een gebiedsgerichte aanpak biedt kansen voor een betere bescherming van drinkwaterbronnen, maar dan moet de verbetering van de kwaliteit van de bronnen hierin wel prioriteit krijgen. Hierbij is het van belang dat de specifieke doelen voor drinkwaterbronnen duidelijk worden opgenomen. In grondwaterbeschermingsgebieden moeten maatregelen worden genomen om de waterkwaliteit flink te verbeteren.

Daarnaast moet het Rijk ook duidelijk aangeven hoe zij het generieke (landelijke) landbouwbeleid gaat aanscherpen om bij te dragen aan het halen van alle doelen, zowel bij grondwater als bij oppervlaktewater bestemd voor drinkwaterproductie.

• Geef de verbetering van de kwaliteit van drinkwaterbronnen prioriteit in het landbouwbeleid. Neem hiervoor de bestaande specifieke doelen* op voor het tegengaan van de verontreiniging van drinkwaterbronnen. (* zie het kader hieronder)
• Geef aan hoe het generieke (landelijke) landbouwbeleid wordt aangescherpt om de doelen bij drinkwaterbronnen (tijdig) te bereiken. Dit geldt zowel bij grondwater als bij oppervlaktewater bestemd voor drinkwaterproductie;
• Zorg dat in een gebiedsgerichte aanpak prioriteit wordt gegeven aan het halen van de KRW-doelen, verbetering van de waterkwaliteit en aanpak van problemen met nitraat en bestrijdingsmiddelen bij drinkwaterbronnen.

De bestaande specifieke doelen voor het tegengaan van de
verontreiniging van drinkwaterbronnen zijn:

• In 2025: blijvend voldoen aan de nitraatnorm van 50 mg/l in het grondwater binnen grondwaterbeschermingsgebieden (deel-nemend aan de Bestuursovereenkomst nitraat);
• In 2027: voldoen aan de KRW-normen in al het oppervlaktewater bestemd voor drinkwaterproductie. Daarnaast voldoen aan de GWR-normen in alle grondwaterlichamen in Nederland (nitraat: 50 mg/l; bestrijdingsmiddelen: 0,1 µg/l (per stof) en 0,5 µg/l (som));
• Continu: geen verslechtering van de waterkwaliteit in oppervlakte-water en grondwater bestemd voor drinkwaterproductie. Op termijn verbetering van deze waterkwaliteit zodat de zuiverings-inspanning voor drinkwaterproductie kan worden verlaagd.