Nota Ruimte

Prioriteit voor drinkwatervoorziening in RO beleid

Het veiligstellen van de toekomstige openbare drinkwatervoorziening vraagt om scherpe keuzes in het ruimtelijk beleid, nationaal en regionaal. Alle overheden hebben volgens de Drinkwaterwet een zorgplicht: zij moeten zorgen voor de juiste voorwaarden voor de duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening. Bij de uitvoering van hun bevoegdheden geldt de openbare drinkwatervoorziening als een ‘dwingende reden van groot openbaar belang’. Deze moet daarom als integraal onderdeel voldoende aandacht en prioriteit krijgen in de Nota Ruimte. Deze afspraak is ook gemaakt in het Actieprogramma beschikbaarheid drinkwaterbronnen 2023-2030, waarvan het belang in het Coalitieakkoord wordt onderstreept. Hiermee geeft het Rijk invulling aan haar systeemverantwoordelijkheid. Dit moet vervolgens doorwerken in het ruimtelijk beleid en de uitvoering op regionaal niveau.

Dit betekent dat er nu en in de toekomst voldoende en kwalitatief goede drinkwaterbronnen beschikbaar moeten zijn (die ook kunnen worden benut), dat er voldoende ruimte moet zijn voor productie en de boven- en ondergrondse infrastructuur voor de drinkwatervoorziening, en dat bronnen, productie en infrastructuur goed beschermd moeten zijn. De drinkwatervoorziening moet zo een randvoorwaarde zijn bij de keuze voor woningbouwlocaties, bedrijventerreinen en andere ruimtelijke ontwikkelingen.

Vewin is blij met de aandacht die de Ontwerp-Nota Ruimte (sept. 2025) schenkt aan het zekerstellen van de toekomstige openbare drinkwatervoorziening. Drinkwater komt aan de orde in elk thema. Maar er zijn ook een aantal aandachtspunten en verbeterpunten die Vewin mee wil geven voor opname in de definitieve Nota Ruimte. Drie belangrijke punten noemen we hieronder. Voor de overige verbeterpunten verwijzen we naar de zienswijze die Vewin eind 2025 op de Ontwerp-Nota heeft ingediend.

Draag bij aan de beschikbaarheid van voldoende drinkwaterbronnen (en vergunningen). Help als Rijk de regionale en lokale overheden bij:

• het versnellen van gebiedsprocessen en procedures voor de winvergunningen, en
• het reserveren van ruimte die nodig is voor de productielocaties en de infrastructuur.

Zorg voor een goede bescherming van de kwaliteit en kwantiteit van huidige en toekomstige drinkwaterbronnen, vooral vanwege de wens voor meervoudig ruimtegebruik.

• Kies in waterwin- en grondwaterbeschermingsgebieden voor een combinatie met natuur, recreatie of extensieve/grondwatervriendelijke landbouw, en sluit risicovolle functies zoals mijnbouw uit.
• Besteed meer aandacht aan de bescherming van de kwaliteit en kwantiteit van oppervlaktewaterbronnen voor de openbare drinkwatervoorziening.

Kijk niet alleen naar bovengrondse bescherming en ruimtegebruik, maar zorg ook voor voldoende fysieke ruimte en een goede bescherming van de ondergrondse drinkwaterinfrastructuur.

Deze punten worden hierna verder toegelicht.

Aandacht voor drinkwatervoorziening in ontwerp-nota

Vewin waardeert de manier waarop het belang van de openbare drinkwatervoorziening in de Ontwerp-
Nota Ruimte aandacht krijgt:

• Een goede waterkwaliteit en voldoende drinkwater is opgenomen als een van de nationale belangen waarop het Rijk zich richt in haar ruimtelijk beleid;
• Bij de aanwijzing van vier nieuwe nationale en 127 regionale grootschalige woningbouwlocaties is de beschikbaarheid van voldoende drinkwater(bronnen) expliciet opgenomen als belangrijke randvoorwaarde;
• Er wordt benadrukt dat provincies en gemeenten bij verstedelijking, woningbouw- en gebiedsplannen tijdig aandacht moeten hebben voor de beschikbaarheid van voldoende drinkwater in de regio. Dit vraagt om vroegtijdige afstemming met de drinkwaterbedrijven;
• Er is opgenomen dat grondwaterbeschermingsgebieden moeten worden beschermd, en de grondwaterkwaliteit hier moet worden verbeterd. Dit geldt ook voor de Aanvullende Strategische Voorraden (ASV’s) en Nationale Grondwater Reserves (NGR’s).

Aandachtspunten en verbeterpunten voor Nota Ruimte

Beschikbaarheid van voldoende drinkwaterbronnen
Drinkwaterbedrijven hebben vooral door bevolkingsgroei, economische groei, stedelijke uitbreiding en klimaatverandering (drogere en warmere zomers) te maken met een toenemende drinkwatervraag. Alle bedrijven hebben hiervoor nu of in de komende jaren extra productiecapaciteit nodig. Voldoende drinkwater is ook een randvoorwaarde voor het kunnen realiseren van de woningbouwopgave. Het is dus van belang om zo snel mogelijk te zorgen voor voldoende beschikbaarheid en bescherming van drinkwaterbronnen en voldoende ruimte voor (nieuwe) drinkwaterproductielocaties. Ook moet de bijbehorende transportinfrastructuur kunnen worden gerealiseerd.

In januari 2025 hebben Vewin en de drinkwaterbedrijven, het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de provincies, en het ministerie van IenW samen het Actieprogramma beschikbaarheid drinkwaterbronnen 2023 – 2030 gepresenteerd. Het brengt in 14 regionale actieplannen de knelpunten in kaart, inclusief mogelijke oplossingen en acties, en bevat daarnaast landelijke afspraken. Eén van die afspraken is dat de openbare drinkwatervoorziening als integraal onderdeel voldoende nadruk krijgt in de Nota Ruimte.

De maatregelen uit het Actieprogramma zullen ook verwerkt moeten worden in maatregelenprogramma’s voor de specifieke gebieden. Het is belangrijk om tijdig (potentiële) nieuwe bronnen voor drinkwater aan te wijzen, deze adequaat te beschermen en voldoende ruimte te geven bij het maken van ruimtelijke keuzes.

Om de beschikbaarheid van voldoende bronnen (en vergunningen) goed te regelen moet het Rijk de regionale en lokale overheden helpen bij het versnellen van de gebiedsprocessen en procedures voor de winvergunningen. En bij het reserveren van ruimte die nodig is voor zowel de productielocaties als de bijbehorende infrastructuur. We stellen voor dit op te nemen in de nog op te stellen uitvoeringsagenda.

Bescherming van kwaliteit en kwantiteit van drinkwaterbronnen
Voor een toekomstbestendige drinkwatervoorziening is het van belang om de kwaliteit en kwantiteit van de huidige en toekomstige drinkwaterbronnen goed te beschermen. Hiervoor is inzicht nodig in hoe de wens voor meervoudig ruimtegebruik zich in de praktijk verhoudt tot de bescherming van waterwin- en grondwaterbeschermingsgebieden. Wat de drinkwatersector betreft wordt in deze gebieden gekozen voor een combinatie met natuur, recreatie of extensieve/grondwatervriendelijke landbouw. Voor het veiligstellen van de openbare drinkwatervoorziening moeten risicovolle functies in waterwin- en grondwaterbeschermingsgebieden, zoals industrie of intensieve landbouw,
worden uitgesloten. We pleiten in deze gebieden in elk geval voor uitsluiting van mijnbouw. Het is van belang om dit ook goed af te stemmen met de programma’s BOG en DGDO. Voorgaande geldt overigens ook voor de ASV’s en NGR’s. Omdat het provinciale beschermingsbeleid voor grondwaterbeschermingsgebieden (sterk) kan verschillen, is het goed om expliciet te benadrukken dat inzet op een meer uniform beschermingsbeleid wenselijk is, uiteraard rekening houdend met regionale/ lokale verschillen.

Ook is er meer aandacht nodig voor de bescherming van de kwaliteit en kwantiteit van oppervlaktewaterbronnen voor de drinkwatervoorziening. De ernst van de verontreiniging van oppervlaktewater bestemd voor drinkwaterproductie komt onvoldoende naar voren, en maatregelen om de kwaliteit te verbeteren ontbreken grotendeels in de Ontwerp-Nota. Waterkwaliteitsproblemen moeten uiteindelijk via het Nationaal Water Programma worden aangepakt, maar deze moeten ook in de Nota Ruimte worden benoemd. Wij vragen om expliciet aandacht te besteden aan bronbescherming van oppervlaktewater, bijvoorbeeld via strenger bronbeleid en handhaving. Ook een betere monitoring is hierbij belangrijk.

Ruimte voor en bescherming van ondergrondse drinkwaterinfrastructuur
Er moet niet alleen gekeken worden naar bovengrondse bescherming en ruimtegebruik, maar ook naar bescherming van de ondergrondse infrastructuur en de ondergrondse ruimtelijke verdeling. Leidingen, transportverbindingen en technische installaties zijn cruciaal voor de leveringszekerheid van drinkwater. Dit vraagt om een duidelijke ruimtelijke ordening van de ondergrond, waarin conflicterende claims worden voorkomen.

Issues waar de drinkwatersector mee te maken heeft zijn o.a. de beperkte ruimte in de ondiepe ondergrond, conflicterende belangen tussen bovengrondse functies en ondergrondse drinkwaterinfrastructuur, of tussen verzwaring van de elektriciteitskabels of warmtenetten en de temperatuur van het drinkwater in de drinkwaterleidingen. Ook kunnen werkzaamheden in de ondergrond schade aan drinkwaterleidingen veroorzaken. Wij bepleiten daarom om in de Nota Ruimte en de regionale uitwerking op te nemen dat gezorgd wordt voor voldoende fysieke ruimte en een goede bescherming van de ondergrondse infrastructuur voor de drinkwatervoorziening.