De kwaliteit van onze drinkwaterbronnen staat in toenemende mate onder druk. PFAS zijn in lage concentraties wijdverspreid in het milieu aanwezig. In 99% van de metingen in het oppervlaktewater dat voor drinkwaterproductie wordt gebruikt worden PFAS aangetroffen. In het grond¬water dat wordt onttrokken voor drinkwaterproductie worden nog relatief weinig PFAS aangetroffen omdat dit grondwater op grote diepte zit. PFAS zijn persistent, mobiel en sommigen ook (zeer) toxisch. Omdat huidige zuiveringen deze stoffen moeilijk verwijderen is het van groot belang dat voorkómen wordt dat PFAS in drinkwaterbronnen terechtkomen.
Deze pagina legt uit wat PFAS zijn, waarom PFAS een probleem vormen voor de kwaliteit van drinkwaterbronnen, hoe PFAS in drinkwaterbronnen terechtkomen en wat dit betekent voor de drinkwatervoorziening. Ook wordt toegelicht waarom een Europees PFAS-verbod nodig is.
PFAS zijn door de mens gemaakte stoffen die worden gevonden in de leefomgeving en in dieren en mensen. Van een groot deel PFAS is bekend dat ze ongewenste eigenschappen hebben. Ze kunnen een negatief effect hebben op mens en milieu.
Ze komen inmiddels voor in onder andere de bodem, het oppervlaktewater en in het bloed van mensen. Dit komt bijvoorbeeld doordat fabrieken ze uitstoten bij productieprocessen waar deze stoffen worden gebruikt. Hierbij kunnen PFAS bijvoorbeeld worden uitgestoten naar de lucht en van daaruit verspreiden naar de bodem en het grondwater. PFAS kunnen ook via afvalwater in het oppervlaktewater terecht komen en kunnen zich bijvoorbeeld via rivieren verder verspreiden. PFAS worden vanwege hun bijzondere eigenschappen in veel toepassingen gebruikt.
Ze kunnen ook in het milieu terecht komen doordat ze vrijkomen uit producten waar PFAS in zitten. Bekende voorbeelden van PFAS zijn PFOA (perfluoro octanoic acid/ perfluoroctaanzuur), PFOS (perfluoroctaansulfonzuur), TFA (trifluorazijnzuur) en GenX.
PFAS bevatten ongewenste eigenschappen en breken niet of nauwelijks afbreken in het milieu. Daarom is het belangrijk om te voorkomen dat de stoffen in het milieu terecht komen en zich daar opstapelen.
De drinkwatersector vindt dat stoffen als PFAS in het geheel niet thuishoren in het milieu en de bronnen voor drinkwater, grond- en oppervlaktewater. De drinkwatersector is groot voorstander van een snel totaalverbod op PFAS, inclusief bestrijdingsmiddelen, omdat ze slecht afbreken en daardoor lang in het milieu aanwezig blijven.
PFAS kunnen in oppervlaktewater terecht komen door industriële lozingen in Nederland of stroomopwaarts vanuit het buitenland. Dit gebeurt zowel direct als indirect via een afval- of rioolwaterzuivering. Daarnaast kunnen PFAS neerslaan uit de lucht en zo terecht komen in oppervlaktewater. Via de lucht of lokale vervuiling komen PFAS ook wijdverspreid voor in de bodem en het oppervlaktewater. PFAS uit blusschuim bij oefenterreinen (vliegvelden) en PFAS uit bestrijdingsmiddelen zijn bekende veroorzakers van bodemverontreiniging. Vanuit de bodem kunnen PFAS weer in oppervlakte- of grondwater terecht komen.
In meerdere bronnen voor drinkwaterproductie treffen drinkwaterbedrijven PFAS aan, vooral in rivier- en oppervlaktewater dat door de Rijn of de Maas gevoed wordt. Ook in grondwaterbeschermingsgebieden worden regio-specifiek PFAS aangetroffen, die nu al of in de toekomst in grondwaterbronnen terecht kunnen komen.
Het Nederlandse drinkwater voldoet aan de wettelijke eisen voor PFAS vanuit de Europese Drinkwaterrichtlijn. Het RIVM stelt dat het verantwoord is om kraanwater te drinken.
Daarbij geeft het RIVM wel aan dat de totaalinname van PFAS in Nederland naar beneden moet. Blootstelling aan PFAS vindt plaats via vele routes zoals lucht, voedsel, gebruik van consumentenproducten (bijvoorbeeld cosmetica) en (drink)water. Via voedsel krijgen we in Nederland de meeste PFAS binnen, kraanwater draagt voor een kleiner deel daar aan bij. De blootstelling via kraanwater alleen is binnen de gezondheidskundige waarde. Het is de optelsom van vooral voedsel en in mindere mate drinkwater die zorgt voor een te hoge blootstelling.
Drinkwaterbedrijven zetten zich in om waar mogelijk bestaande zuiveringsprocessen te finetunen om de gehaltes van PFAS in drinkwater te verlagen.
Drinkwater is een regionaal product gemaakt van regionale bronnen. De drinkwaterbedrijven hebben al veel installaties staan om allerlei verontreinigingen te verwijderen uit het water van de bron. Welke soorten installaties ingezet worden hangt af van de bronnen. Deze installaties worden ook ingezet om zoveel mogelijk PFAS in drinkwater te verwijderen en zo een bijdrage te leveren aan het verminderen van de totale blootstelling aan PFAS. De mogelijkheden en effecten (handelingsperspectieven) in zuivering zijn sterk locatie-specifiek.
De verschillende technieken die individuele drinkwaterbedrijven inzetten zijn:
Voor alle technieken geldt dat door de zuivering PFAS verplaatst naar een reststroom. Alleen als de reststroom wordt aangeboden voor verbranding bij hoge temperatuur onder specifieke condities blijven van PFAS alleen onschadelijke componenten over.
Een duurzame echte oplossing moet altijd gecombineerd zijn met een bronaanpak. Extra zuiveren met nieuwe installaties is immers niet altijd mogelijk, duurt lang om te realiseren, is extreem kostbaar, het energiegebruik en de verwerking van reststromen zijn niet duurzaam (PFAS verdwijnt niet) en de inzet van bijvoorbeeld membranen kan bijdragen aan waterschaarste.
PFAS zijn lastig te verwijderen en verplaatsen zich bij zuivering naar een afvalstroom waarvoor nog geen goede oplossing is. Bronaanpak is de enige juiste manier om te voorkomen dat deze moeilijk afbreekbare stofgroep in het milieu en drinkwater terechtkomt. Bronaanpak is bewezen effectief en is principieel, juridisch en praktisch de enige weg om inname via voedsel, verpakkingen en drinkwater te beperken.
Vewin steunt de Nederlandse inzet om als ‘kartrekker’ op te treden voor het Europese restrictievoorstel over PFAS en bepleit een zo snel en breed mogelijke implementatie van dit voorstel. Vooruitlopend daarop is het noodzakelijk dat alle vergunningen voor PFAS-lozingen in Nederland beter in kaart worden gebracht en worden herzien met het doel deze lozingen zo snel mogelijk te minimaliseren. Het Coalitieakkoord kondigt aan dat snel wordt bezien of op korte termijn een lozingsverbod voor PFAS mogelijk is. Vewin pleit ervoor dat voornemen voortvarend uit te voeren.
Daarnaast pleit Vewin voor een verbod op PFAS-bevattende bestrijdingsmiddelen. Deze zijn een belangrijke bron van TFA in grondwater.
Ja, het RIVM concludeert dat het verantwoord is om kraanwater te drinken. Overal in Nederland kan kraanwater gedronken worden. Drinkwater wordt zeer streng gecontroleerd.
De Inspectie Leefomgeving en Transport ziet toe op de kwaliteit van drinkwater in Nederland. De ILT concludeert dat het drinkwater in Nederland in 99,9% van de gevallen aan de huidige kwaliteitseisen, waaronder PFAS, voldoet.
Het RIVM stelt dat het verantwoord is om kraanwater te drinken. Tegelijkertijd stelt het RIVM dat de totale inname van PFAS omlaag moet. Blootstelling aan PFAS vindt plaats via vele routes zoals lucht, voedsel, gebruik van consumentenproducten (bijvoorbeeld cosmetica) en (drink)water. Het RIVM berekende in 2023 hoeveel PFAS mensen via voedsel en drinkwater in Nederland gemiddeld binnenkrijgen. Dat is via voedsel drie keer zoveel als via drinkwater. Voor drinkwater alleen ligt deze hoeveelheid onder de gezondheidskundige grenswaarde. Om de totaalinname van PFAS te verminderen, moeten alle innameroutes aangepakt worden.
In Nederland wordt ongeveer 60% van het drinkwater gemaakt uit grondwater en ongeveer 40% uit oppervlaktewater. PFAS worden vooral aangetroffen in rivier- en oppervlaktewater dat door de Rijn of de Maas gevoed wordt.
Grondwater dat gebruikt wordt om drinkwater van te maken is meestal afkomstig van diepe winningen. Grondwater is vaak al heel oud en wordt beschermd door kleilagen in de bodem, daarom is grondwater meestal schoner dan oppervlaktewater. Regionaal komt inmiddels ook in grondwaterbeschermingsgebieden PFAS voor, wat nu en in de toekomst in bronnen terecht kan komen. Drinkwaterbedrijven zuiveren zoveel als mogelijk PFAS uit het kraanwater, tot ruimschoots onder de huidige wettelijke norm.
Om meer te weten over de waterkwaliteit thuis, kunt u de website van uw eigen waterbedrijf raadplegen.
Drinkwaterbedrijven zetten zich in om waar mogelijk bestaande zuiveringsprocessen te finetunen om de gehaltes van PFAS in drinkwater zoveel mogelijk te verlagen. De drinkwaterbedrijven hebben al veel installaties staan om allerlei verontreinigingen te verwijderen uit het water van de bron. Welke soorten installaties ingezet worden hangt af van de bronnen. Deze installaties worden ook ingezet om zoveel mogelijk PFAS uit drinkwater te verwijderen en zo een bijdrage te leveren aan het verminderen van de totale blootstelling aan PFAS. De mogelijkheden en effecten (handelingsperspectieven) in zuivering zijn sterk locatie-specifiek.
De verschillende technieken die individuele drinkwaterbedrijven inzetten zijn:
Voor alle technieken geldt dat door de zuivering PFAS verplaatst naar een reststroom. Alleen als de reststroom wordt aangeboden voor verbranding bij hoge temperatuur onder specifieke condities blijven van PFAS alleen onschadelijke componenten over.
Een duurzame echte oplossing voor PFAS moet altijd gecombineerd zijn met een bronaanpak. Extra zuiveren met nieuwe installaties is immers niet altijd mogelijk, duurt lang om te realiseren, is extreem kostbaar, het energiegebruik en de verwerking van reststromen zijn niet duurzaam (PFAS verdwijnt niet) en de inzet van bijvoorbeeld membranen kan bijdragen aan waterschaarste.
Naar wat wel en niet werkt loopt nog veel onderzoek. PFAS laten zich alleen met geavanceerde zuiveringstechnieken verwijderen en verplaatsen naar een reststroom.
Wij geven geen advies over dergelijke apparaten. Bij alle thuisfilters geldt dat het belangrijk is om het filter regelmatig te onderhouden en de aansluitvoorwaarden van het drinkwaterbedrijf op te volgen, anders kan het filter zelf een verontreinigingsbron worden. Voor veel van de technieken geldt dat de drinkwaterbedrijven deze ook al op grote schaal toepassen (met name actief kool, en in mindere mate membranen).
Het is ook goed om te beseffen dat de meeste thuisfilters ontwikkeld zijn voor landen waar minder veilig water uit de kraan komt.
In 2026 moeten alle lidstaten in de Europese Unie voldoen aan de eisen voor PFAS-stoffen in de Europese Drinkwaterrichtlijn (DWR). De eis voor PFAS in de richtlijn is 100 nanogram per liter voor de som van 20 veelvoorkomende PFAS (een nanogram is een miljardste gram). Hier voldoet al het drinkwater in Nederland nu al aan.
Nadat deze norm was vastgesteld kwam de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) met nieuwe wetenschappelijke kennis. De door EFSA voorgestelde gezondheidskundige grenswaarde voor de inname van PFAS, en de recente vertaling hiervan door RIVM resulteert in een indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 4,4 nanogram PFOA-equivalenten per liter voor vier PFAS-soorten. Deze richtwaarde is niet vertaald in een wettelijke norm voor de drinkwaterbedrijven.
De WHO werkt momenteel op verzoek van de Europese Commissie aan een advies over de toekomstige PFAS-normering in drinkwater op basis van gezondheidskundige richtwaarden. Mede op basis van dit advies zal een nieuwe norm worden afgesproken in de Drinkwaterrichtlijn. De drinkwaterbedrijven steunen deze Europese aanpak. Belangrijk is dat deze vervolgens ook doorwerkt in (Europese) eisen voor grondwater en oppervlaktewater. Europese afspraken worden verwacht in 2027 en worden dan overgenomen in de Nederlandse wetgeving.
Voor meer informatie over dit thema staan wij u graag te woord.
